علت تفاوت وزن میلگرد کارخانه‌های مختلف: بررسی استاندارد و تلورانس

در بازار میلگرد، یکی از چیزهایی که تازه‌واردها و حتی بعضی خریداران حرفه‌ای را گیج می‌کند، تفاوت وزن میلگردهای یک سایز در کارخانه‌های مختلف است. برای مثال، دو شاخه میلگرد 14 که دو 12 متر طول دارند، وزن یکی 14.5 کیلوگرم و دیگری 15.2 کیلوگرم است. این اختلاف باعث می‌شود بسیاری نگران کیفیت یا استاندارد بودن میلگرد شوند؛ در حالی که دلایل کاملاً منطقی و قابل توضیح برای این تفاوت وجود دارد. این مقاله از آهن صد، به‌صورت ساده و کاربردی توضیح می‌دهد که چرا وزن میلگردها بین کارخانه‌ها متفاوت است، سبک یا سنگین بودن چه تاثیری روی قیمت و کیفیت دارد و چگونه می‌توان میلگردها را هنگام خرید به درستی مقایسه کرد.

منظور از وزن میلگرد در یک سایز مشخص چیست؟

وزن میلگرد به دو عامل اصلی قطر واقعی و طول شاخه بستگی دارد؛ نه صرفاً عددی که به‌عنوان سایز روی آن نوشته می‌شود. برای مثال، میلگردی که به عنوان سایز ۱۴ شناخته می‌شود، ممکن است قطر واقعی آن کمی کمتر یا بیشتر از 14 میلی‌متر باشد. این اختلاف کوچک در قطر، اثر قابل‌توجهی روی وزن نهایی میلگرد دارد؛ زیرا وزن با قطر ارتباط مستقیم دارد. در عمل، وزن میلگرد معمولاً به دو شکل مطرح می‌شود:

• وزن هر شاخه 12 متری: وزن کل یک شاخه استاندارد میلگرد 12 متری را نشان می‌دهد و کاربرد آن در خرید و فروش و محاسبه کل وزن سفارش است.
• وزن هر متر (kg/m) یا جدول وزن: این حالت بیشتر برای محاسبات مهندسی، طراحی و تهیه جدول استاندارد (مثل جدول اشتال) استفاده می‌شود و به شما امکان می‌دهد بدون داشتن شاخه کامل، وزن هر طول دلخواه از میلگرد را محاسبه کنید.

به بیان ساده، وقتی گفته می‌شود میلگرد سایز X و وزن Y کیلوگرم، منظور وزن واقعی شاخه یا هر متر از میلگردی با قطر واقعی نزدیک به سایز X است.

مهم‌ترین دلیل اختلاف وزن: قطر واقعی و تلرانس تولید

یکی از اصلی‌ترین دلایل تفاوت وزن میلگردهای یک سایز در کارخانه‌های مختلف، اختلاف در قطر واقعی میلگرد است. عددی که به عنوان سایز روی میلگرد درج می‌شود (مثلاً 14 میلی‌متر) همیشه دقیقاً برابر با قطر واقعی نیست. این اختلاف جزئی که در اصطلاح به آن تلرانس تولید گفته می‌شود، می‌تواند وزن میلگرد را به طور محسوس تغییر دهد.
از طرفی دیگر، وزن میلگرد با مربع قطر واقعی رابطه مستقیم دارد؛ به همین دلیل حتی تفاوت‌های کوچک مثل 0.2 یا 0.3 میلی‌متر، می‌توانند روی وزن یک شاخه 12 متری اثر قابل‌توجهی بگذارد. برای مثال، دو شاخه میلگرد 14 که قطر واقعی یکی 14 میلی‌متر و دیگری 14.3 میلی‌متر است، ممکن است وزن متفاوتی داشته باشند که این اختلاف کاملاً طبیعی و در چارچوب تولید صنعتی است.

با این وجود، تولیدکنندگان میلگرد همواره تلاش می‌کنند که قطر واقعی و وزن هر شاخه در محدوده تلرانس مجاز استاندارد باقی بماند. در ایران نیز، استاندارد ملی ISIRI 3132 تلرانس مجاز قطر و وزن میلگردها را مشخص می‌کند. همچنین، در بازار به استانداردهایی مانند GOST 5781 و استاندارد بین‌المللی ISO 6935 نیز اشاره می‌شود که همگی برای تضمین کیفیت و یکنواختی وزن میلگردها تعریف شده‌اند.

نقش استانداردها در وزن میلگرد

استانداردها نیز نقش مهمی در تعیین بازه مجاز وزن میلگرد دارند و همین موضوع باعث می‌شود میلگردهای یک سایز در کارخانه‌های مختلف با یکدیگر تفاوت داشته باشند. توجه داشته باشید که در ایران استاندارد ISIRI 3132، مرجع اصلی بازار برای مشخص کردن وزن و تلرانس میلگرد است. بسیاری از فروشندگان و خریداران، سبک یا سنگین بودن میلگرد را با جدول وزن این استاندارد می‌سنجند تا مطمئن شوند محصول در محدوده مجاز است.

برخی منابع بازار نیز به استانداردهای دیگر مانند GOST 5781، رایج در کشورهای همسایه مثل روسیه، اشاره می‌کنند که بر وزن و قیمت‌گذاری میلگرد اثرگذار است. برای ارائه پشتوانه جهانی، استانداردهای بین‌المللی مانند ISO 6935‑2 نیز برای میلگردهای آجدار تعریف شده‌اند.

چه عواملی به غیر از قطر باعث اختلاف وزن میلگردها می‌شوند؟

علاوه بر اختلاف قطر واقعی و تلرانس تولید، چند عامل دیگر هم می‌توانند باعث شوند وزن میلگردهای یک سایز در کارخانه‌های مختلف متفاوت باشد:

• تلرانس طول شاخه: طول واقعی شاخه‌های میلگرد معمولاً کمی با مقدار اسمی (مثلاً ۱۲ متر) اختلاف دارد و همین اختلاف کوچک، روی وزن شاخه تأثیر مستقیم می‌گذارد.
• آج و شکل ظاهری میلگرد: نوع و عمق آج‌ها وزن میلگرد را کمی تغییر می‌دهند. البته معمولاً اثر این عامل از قطر کمتر است، اما در جرم کل شاخه و ادراک بازار نقش مهمی دارد.
• فرآیند نورد و کنترل کیفیت کارخانه: از طرفی هر کارخانه ممکن است میلگرد را کمی متفاوت تولید کند؛ بنابراین میزان انحراف در فرآیند نورد و کنترل کیفیت، اختلاف وزن میلگردها را ایجاد می‌کند.
• تفاوت جدول وزن و جدول اشتال: جدول وزن مرجع استاندارد ملی یا بین‌المللی را نشان می‌دهد. جدول اشتال یک مرجع محاسباتی است و بعضی فروشندگان یا خریداران برای مقایسه وزن میلگرد از آن استفاده می‌کنند. همین تفاوت مرجع باعث می‌شود که میلگردها در نگاه بازار، کمی سبک یا سنگین‌تر به نظر برسند.

میلگرد سبک بهتر است یا سنگین؟

یکی از ابهامات رایج در بازار میلگرد، برتری میلگرد سنگین نسبت به میلگرد سبک است. پاسخ دقیق‌تر این است که وزن بیشتر به تنهایی نشان‌دهنده کیفیت بالاتر نیست. تولید میلگرد در محدوده استاندارد و تطابق مشخصات مکانیکی و شیمیایی آن با الزامات فنی است، در کنار اینکه فرآیند کنترل کیفیت در کارخانه به‌درستی انجام شده باشد.

در فرآیند تولید میلگرد، کنترل وزن یکی از شاخص‌های مهم کیفی محسوب می‌شود و تولیدکنندگان معتبر تلاش می‌کنند وزن محصولاتشان در محدوده مجاز استاندارد قرار بگیرد و اختلاف محسوسی با وزن‌های مرجع نداشته باشد. از این رو، میلگرد سبک‌تر از حد معمول ممکن است نشان‌دهنده انحراف تولید یا خروج از محدوده استاندارد باشد. با این حال، نمی‌توان به‌صورت قطعی سبک بودن میلگرد را یک ایراد دانست؛ بلکه لازم است این موضوع با توجه به استانداردهای تولید و محدوده تلرانس مجاز مورد بررسی قرار گیرد.

در چنین شرایطی، برای اینکه سبک یا سنگین بودن میلگرد باعث تصمیم‌گیری اشتباه نشود، لازم است به چند معیار فنی به‌صورت هم‌زمان توجه شود. بهترین معیار برای خرید میلگرد شامل بررسی استاندارد تولید مثل ISIRI 3132، درخواست گواهی و مشخصات تولید از فروشنده، مقایسه وزن با جدول مرجع و کنترل قطر با کولیس (ابزار اندازه گیری قطر میلگرد) برای اطمینان از رعایت تلرانس است؛ با رعایت این موارد، وزن میلگرد چه سبک باشد و چه سنگین، دیگر دغدغه کیفیت ایجاد نمی‌کند.

تأثیر اختلاف وزن روی قیمت میلگرد

یکی از مسائلی که برای خریداران میلگرد در بازار مبهم است، اثر وزن بر قیمت میلگرد است. وزن میلگرد چه در خرید شاخه‌ای و چه در خرید کیلویی می‌تواند بر مبلغ پرداختی تأثیر بگذارد؛ این تأثیر را می‌توان در دو حالت زیر بررسی کرد:

• زمانی که قیمت به صورت کیلویی اعلام می‌شود، وزن هر شاخه مستقیماً روی قیمت شاخه اثر می‌گذارد. در واقع هر چه شاخه سنگین‌تر باشد، مبلغ آن بیشتر خواهد بود، حتی اگر قیمت کیلویی یکسان باشد.
• اما وقتی قیمت به صورت شاخه‌ای یا بندیل اعلام می‌شود، میلگرد سنگین‌تر ممکن است گران‌تر هم به نظر برسد، اما از نظر قیمت تفاوتی نداشته باشد. در این حالت، بدون دانستن وزن واقعی، مقایسه درست امکان‌پذیر نیست.

حال برای مثال فرض کنید دو شاخه میلگرد ۱۴ بررسی شود. اگر در محاسبه کیلویی، قیمت هر کیلو میلگرد 38000 هزار تومان در نظر گرفته شود:

• شاخه اول: وزن ۱۴.۵ کیلوگرم
• شاخه دوم: وزن ۱۵.۲ کیلوگرم
• قیمت هر کیلو میلگرد: ۳۸,۰۰۰ تومان

پس محاسبه قیمت به صورت زیر است:

• قیمت شاخه اول: ۱۴.۵ × ۳۸,۰۰۰ = ۵۵۱,۰۰۰ تومان
• قیمت شاخه دوم: ۱۵.۲ × ۳۸,۰۰۰ = ۵۷۷,۶۰۰ تومان

بنابراین، اگر فقط قیمت شاخه‌ای در نظر گرفته شود، شاخه دوم گران‌تر به نظر می‌رسد، اما در حالت محاسبه کیلویی، قیمت هر کیلو یکسان است. از این رو، برای جلوگیری از قضاوت اشتباه، لازم است قیمت میلگرد همیشه در کنار وزن واقعی شاخه‌ها بررسی شود. مقایسه نرخ بدون توجه به وزن، می‌تواند باعث شود میلگرد یک کارخانه گران‌تر یا ارزان‌تر از واقعیت به نظر برسد.

چطور وزن میلگرد کارخانه‌های مختلف را درست مقایسه کنیم؟

برای اینکه هنگام خرید میلگرد دچار سردرگمی نشوید و اختلاف وزن واقعی را به درستی بسنجید، می‌توانید از این چک‌لیست مرحله‌ای استفاده کنید:

1. سایز اسمی و استاندارد اعلامی را چک کنید: مطمئن شوید سایز میلگرد و استاندارد تولید (ISIRI 3132) با نیاز پروژه شما مطابقت دارد.
2. وزن هر شاخه را با جدول وزن مرجع مقایسه کنید: وزن واقعی هر شاخه را با جدول استاندارد (جدول وزن میلگرد) مقایسه کنید تا مطمئن شوید در محدوده تلرانس مجاز قرار دارد.
3. تفاوت جدول وزن و جدول اشتال را درک کنید: جدول اشتال یک مرجع محاسباتی است و ممکن است با جدول وزن استاندارد کمی اختلاف داشته باشد؛ این تفاوت را در نظر بگیرید.
4. برای خرید پروژه‌ای، مبنا را «کیلو» در نظر بگیرید: هنگام خرید عمده یا پروژه‌ای، قیمت میلگرد را بر اساس کیلو محاسبه کنید و هزینه‌های حمل و پرت را نیز لحاظ کنید.
5. اگر اختلاف زیاد بود، از فروشنده گواهی و مشخصات تولید بخواهید: در صورت مشاهده اختلاف قابل توجه وزن، از فروشنده درخواست گواهی کنترل کیفیت و مشخصات تولید کنید تا مطمئن شوید میلگرد استاندارد است.

نکته مهم اینجاست که تفاوت وزن میلگرد با یک سایز مشخص در کارخانه‌های مختلف معمولاً به عواملی مثل دقت در کنترل قطر، تلرانس‌های مجاز استاندارد و فرآیند تولید، نوع مواد و میلگردها که ممکن است آلیاژی یا غیر آلیاژی باشند، برمی‌گردد. به همین دلیل ممکن است میلگرد یک کارخانه به وزن جدول استاندارد نزدیک‌تر باشد، در حالی که محصول کارخانه دیگر اختلاف جزئی داشته باشد.

جدول نمونه وزن میلگرد

در ادامه نمونه‌ای از جدول وزن میلگرد آورده شده است؛ اما بهتر است بدانید جدول وزن میلگرد هر کدام از کارخانجات تولیدکننده به سبب تفاوت در استانداردها و برخی از تمایزهای تولیدی با یکدیگر متفاوت هستند.

توجه: وزن‌ها طبق جدول وزن مرجع میلگرد محاسبه شده‌اند. از آنجا که وزن میلگرد هر کارخانه ممکن است اختلاف جزئی داشته باشد، برای مشاهده وزن واقعی میلگرد کارخانه‌های مختلف و محاسبه دقیق وزن هر سایز بر اساس طول شاخه، می‌توانید به صفحه “محاسبه وزن میلگرد” مراجعه کنید.

سوالات متداول علت تفاوت وزن میلگرد کارخانه‌های مختلف: